Pochodzenie gatunków: Pies – dość daleki przyjaciel człowieka

Pies jest dla człowieka gatunkiem szczególnym. Homo sapiens z żadnym innym zwierzęciem nie wszedł w tak bliską relację, jak z Canis lupus familiaris. Mimo że człowiek udomowił wiele zwierząt i wykorzystuje je zarówno dla swoich potrzeb, jak i dla przyjaźni, relacja z psem jest wyjątkowa zarówno ze względu na czas, który nasze gatunki spędziły razem, jak i pewien wzajemny szacunek. Pies jest także gatunkiem szczególnie mocno „przetworzonym” przez człowieka, to bowiem za sprawą udomowienia ewolucja tych czworonogów doprowadziła do wyodrębnienia go jako odrębnego gatunku względem wilka szarego i stworzenia szeregu ras, zaś jego udomowienie nastąpiło wcześniej niż nastało rolnictwo.

Jak to jest z odrębnością psa od wilka? Pies należy oczywiście do wilków, sporna jest jednak jego gatunkowa odrębność od Canis lupus lupus, znanego nam jako wilk szary. Niektórzy systematycy traktują psa jako odrębny gatunek Canis familiaris (dosł.: wilk domowy), inni natomiast jako podgatunek wilka szarego (Canis lupus familiaris – domowa forma wilka szarego). Oba nazewnictwa traktuje się jako poprawne naukowo. Najnowsze odkrycia dokonały jednak rewizji dotychczasowych poglądów i wykazały, że współczesne psy i wilki nie pochodzą z tej samej linii rodzaju Canis, co też oznacza, że psy nie pochodzą od współcześnie żyjącego wilka szarego, lecz oba te gatunki mają jedynie wspólnego przodka.

Przodkiem współczesnego psa jest zatem inny wilk, który wyginął w epoce plejstoceńskiej, a nie wilk szary. Wilk szary wyłonił się także z tego samego wilka plejstoceńskiego, jednak we wcześniejszym okresie. Odkrycie to tłumaczy również, dlaczego, mimo odwiecznej bliskości psów i wilków względem człowieka i pozornie podobnego behawioru, tego drugiego nie udało się udomowić. Słowo „pozornie” ma tutaj istotne znaczenie. Udomowienie psa było możliwe prawdopodobnie dlatego, że te dwa gatunki wilków (wilk szary oraz przodek psa) poszły odrębną drogą ewolucyjną, gdzie wilk szary w epoce lodowej stał się bardziej drapieżny niż był wcześniej, natomiast wilk, który był przodkiem psa, zacieśnił relacje z człowiekiem i stał się znacznie bardziej podatny na współpracę z nim. Wiadomo dziś, że w później pies jeszcze mieszał się genetycznie z wilkiem szarym, stąd wtórnie nabył część jego genów. Wilk szary nie jest zatem przodkiem psa, ale jego bardzo bliskim krewnym. Dywergencja genetyczna jednak jest tak nieduża, że sporne jest, czy traktować te dwie linie jako odrębny gatunek. Warto jednak dodać jako ciekawą uwagę, że psa w jego odrębności od wilka stworzył człowiek. Jest to prawdopodobnie pierwsza taka nieświadoma „inżynieria genetyczna”, jakiej dokonał nasz gatunek w swojej historii przetwarzania Ziemi.

Tak właściwie to trudno określić, czy pod względem nazewnictwa to bardziej psy są wilkami, czy wilki pasami. Psy oczywiście należą do rodzaju Canis (wilk) i gatunku lupus (wilk szary), ale cały klad, do którego należą psy wraz ze wszystkimi wilkami (czyli też kojotami, szakalami itp.), to rodzina Canidae, czyli psowate, oraz podrodzina Caninae, czyli psowate właściwe. Zaś cała rodzina Canidae jest częścią jeszcze obszerniejszego kladu Caniformia, czyli podrzędu psokształtnych. Zatem pies należy oczywiście do wilków, ale z kolei wilki należą do psokształtnych i psowatych.

Według aktualnych badań psy i wilki rozdzieliły się genetycznie między 36,9 a 41,5 tys. lat temu (mogło to jednak nastąpić wcześniej). Natomiast w samej już linii współczesnych psów także doszło wkrótce do podziału. Dalsza historia psów jest bardzo zagmatwana i trudna do zbadania ze względu na wpływ człowieka. Mimo przeprowadzania starannych badań molekularnych, spór trwa do dzisiaj. Przez jakiś czas była popularna oraz wydawała się zasadna teza mówiąca o podwójnym pochodzeniu psa (dwie różne linie psów od dwóch różnych plejstoceńskich wilków), bowiem dwie grupy genetyczne psów rozeszły się między 23,9 a 17,5 tys. lat temu. Grupa wschodnia dała początek psom wschodnioazjatyckim, natomiast grupa zachodnia psom euroazjatyckim (europejskim, afrykańskim i z Azji centralnej i południowej). Wg niektórych badaczy sugeruje to, że do udomowienia psa doszło dwukrotnie, inni jednak uważają, że rozdzielenie genetyczne nastąpiło już po udomowieniu gatunku. Nowsze badania wspierają tę drugą wersję.

Udomowienie dzikiego gatunku nie jest momentem, lecz długotrwałym procesem. Błędem jest zatem poszukiwanie daty, w której człowiek udomowił psa. Proces ten zaczął się najpóźniej 25 tys. lat temu, natomiast pełne udomowienie miało już miejsce co najmniej 15 tys. lat temu. Ludzie i wilki nawiązywali jednak relacje jeszcze w głębokiej przeszłości.

Linia ewolucyjna psów a linia ludzka.

Mimo tej „odwiecznej” przyjaźni, jesteśmy w obrębie ssaków bardzo odległymi krewnymi. Dość powiedzieć, że nam, ludziom, bliżej jest do myszy, wiewiórek i zajęcy, a psom do hipopotamów i wielorybów. Psy i ludzie pochodzą z odrębnych wielkich grup wśród gromady ssaków – nadrzędu Euarchontoglires, do którego należymy my, oraz Laurasiatheria, którą to ścieżką ewolucyjną poszły psy. Oba te klady oddzieliły się od wyższego nadrzędu Boreoeutheria ok. 85-95 mln lat temu. Inaczej mówiąc, przed co najmniej 85 mln lat istniały ssaki należące do nadrzędu Boreoeutheria, wśród których znajdował się ostatni wspólny przodek psów i ludzi. Boreoeutheria w wymienionym czasie rozdzieliła się na Euarchontoglires i Laurasiatheria, co oznacza, że nasza wspólność genetyczna z psami przestała istnieć jeszcze w kredzie, w erze dinozaurów, gdy ssaki były małymi i niedużo znaczącymi zwierzętami.

Euarchontoglires przez następne 85-95 mln lat poszło w swoją stronę, wydając na świat takie grupy ssaków jak zajęczaki, gryzonie, wiewiórkokształtne i wiele innych, a także naczelne, w tym ostatnim rzędzie prowadząc do gatunku człowieka. Psy zaś miały narodzić się z linii Laurasiatheria, która od tamtej pory podążała własną ścieżką. W dalszej części skupimy się już tylko na niej.

Ścieżka ta już na wczesnym etapie wytworzyła parę nowych rozgałęzień, prowadzących do takich gatunków jak jeże czy nietoperze. Dla nas ważne jest inne wielkie rozdzielenie, które nastąpiło co najmniej 80 mln lat temu, mianowicie na Euungulata (kopytne, które będę omawiał innym razem), oraz interesującą nas tutaj Ferae.

Do psów jednak było jeszcze bardzo daleko. Wszystko to bowiem były małe zwierzęta głównie nocne, ukrywające się przed groźniejszymi drapieżnikami. Ostatni znany wspólny przodek Ferae żył bowiem 78,9 mln i prowadził do takich linii ewolucyjnych, jak łuskowce, kilku innych dużych rzędów i rodzin, które nie dotrwały do naszych czasów (w tym wspomniane niżej drapieżne kreodonty), a także do interesujących nas Carnivoramorpha (czyli „drapieżnokształtne”), które więcej jak 59 mln lat temu wytworzyły przetrwałą do dziś nadrodzinę Carnivora (Drapieżne). Wśród tego ostatniego rzędu znajduje się wiele zwierząt, które znamy obecnie. Wystarczy wspomnieć nazwy dwóch dalszych gałęzi, na które rozdzielić się miała Carnivora, aby było jasne, o jakiej linii ewolucyjnej mówimy: psokształtne i kotokształtne.

Carnivora to ssaki, które specjalizują się w jedzeniu mięsa (choć nie wyklucza to innych opcji). Ostatni wspólny przodek Carnivora oraz spokrewnionej z nimi linii łuskowców pochodzi sprzed ok. 59 mln lat, czyli krótko po wyginięciu dinozaurów. Wcześni przodkowie Carnivora byli małymi zwierzętami przypominającymi łasicę i nie należeli jeszcze do głównych drapieżników. Ustępowały wymarłym dziś kreodontom, rzędowi ssaków, które dominowały przez długi czas w kenozoiku (epoce trwającej od wymarcia dinozaurów do dzisiaj). Carnivora zaczęły zyskiwać swoją pozycję dopiero w miocenie (23-5 mln lat temu), kiedy kreodonty zniknęły z powierzchni Ziemi.

Już jednak ok. 45-42 mln lat temu Drapieżne (Carnivora) rozdzieliły się na kotokształtne i psokształtne. Te ostatnie to Caniformia, do których należą współczesne wilki, niedźwiedzie, foki, lisy, borsuki, czy kuny. Początkowo nadal były to kunopodobne zwierzęta wspinające się na drzewa. Jednak linia ta podlegała szybkiej radiacji (różnicowanie gatunkowe).

Już ok. 37,8-33,9 mln lat temu, czyli jeszcze w eocenie, nastąpiło wydzielenie z Caniformia, obok paru innych linii (prowadzących np. do niedźwiedzi), linii Canidae (psowate). Jest to już linia ewolucyjna ze zwierzętami będącymi konkretnie psami, nie zaś jedynie „psokształtnymi”, jak niedźwiedzie czy foki.

Canidae to rodzina psów drapieżnych. Można zatem powiedzieć, że właściwy pies oraz wilk jako taki miał swój początek ok. 35-40 mln lat temu. Dwie podrodziny z rodziny Canidae wymarły, trzecia, Caninae, przetrwała do dzisiaj. Caninae rozdzieliła się od pozostałych psowatych (Canidae) ok. 34 mln lat temu, dając początek wilkom, lisom, kojotom, jenotom, otocjonom.

Z tego z kolei podplemię Canina (psy prawdziwe), przez które rozumie się zwierzęta o wyglądzie wilka, wydzieliła się prawdopodobnie ok. 16,5 mln lat temu. Istniało wiele różnych gatunków Canis (wilka), które powstawały od tamtej pory w różnych regionach Ziemi w różnym czasie, niektóre dożywając dnia dzisiejszego (znane jako szakale, kojoty itp., ale już nie lisy, które ok. 10-7 mln lat temu udały się inną linią w Caninae, zwaną Vulpini).

Najwcześniejsze skamieniałości interesującego nas tutaj Canis lupus pochodzą sprzed 1 miliona lat. Gatunek ten obejmuje 38 podgatunków, w tym canis lupus lupus, czyli najlepiej nam znanego wilka szarego, zwanego po angielsku Eurasian wolf, oraz canis lupus familiaris, czyli psa domowego.

Jak widać, pies, choć ponoć najlepszym, nie jest wcale tak bliskim nam przyjacielem. Idziemy własnymi ścieżkami jeszcze od czasów, gdy na Ziemi królowały dinozaury, gady o niezwykłych rozmiarach, a nasi przodkowie woleli ukrywać się pośród nor lub na drzewach i nie rzucać się w oczy rozmiarem własnym. Mimo to dzielimy jednak w zasadzie tę samą strukturę mózgową, którą odziedziczyliśmy po wspólnych przodkach, z różnicami jedynie w wielkości poszczególnych obszarów. Dlatego możemy się bez trudu porozumieć, bowiem umysłowo działamy analogicznie, podobnie wyrażamy emocje i dysponujemy pewną wspólnością potrzeb psychicznych. Jako inteligentne zwierzę przetworzone przez człowieka wzajemną współpracą, pies zbliżył się umysłem do człowieka bardziej niż gatunki mniej podatne na współpracę, stając się przez to bardzo wiernym partnerem. Jest też w stanie pojąć pewną ilość ludzkich słów. W przyszłości, co już ma miejsce, właściwości umysłowe psów coraz bardziej będą ewoluować w stronę komunikacji z człowiekiem.

Literatura.

S. Parker, Historia ewolucji. (Książka)
E. P. Solomon, L. Berg, D. Martin, Biologia. (Podręcznik)
D. J. Futuyma, Ewolucja. (Podręcznik)

Artykuły naukowe o pochodzeniu psa:
Animal domestication in the era of ancient genomics:
https://qmro.qmul.ac.uk/xmlui/handle/123456789/66726
How Much Is That in Dog Years? The Advent of Canine Population Genomics:
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3894154/
Deciphering the Origin of Dogs: From Fossils to Genomes:
https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-animal-022114-110937
The History of Farm Foxes Undermines the Animal Domestication Syndrome:
https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0169534719303027
Paleogenomic Inferences of Dog Domestication:
https://link.springer.com/chapter/10.1007%2F13836_2018_27
Deciphering the Origin of Dogs: From Fossils to Genomes:
https://www.annualreviews.org/doi/10.1146/annurev-animal-022114-110937

Historia linii ewolucyjnej psa:
https://en.wikipedia.org/wiki/Mammal_classification
https://en.wikipedia.org/wiki/Boreoeutheria
https://en.wikipedia.org/wiki/Laurasiatheria
https://en.wikipedia.org/wiki/Ferungulata
https://en.wikipedia.org/wiki/Ferae
https://en.wikipedia.org/wiki/Carnivoramorpha
https://en.wikipedia.org/wiki/Carnivora
https://en.wikipedia.org/wiki/Caniformia
https://en.wikipedia.org/wiki/Canidae
https://en.wikipedia.org/wiki/Caninae
https://en.wikipedia.org/wiki/Canis
https://en.wikipedia.org/wiki/Subspecies_of_Canis_lupus
https://en.wikipedia.org/wiki/Eurasian_wolf
https://en.wikipedia.org/wiki/Wolf
https://en.wikipedia.org/wiki/Evolution_of_the_wolf
https://en.wikipedia.org/wiki/Origin_of_the_domestic_dog

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s